Lezzet sadece damakta değil hafızada da iz bırakır. Bazı lezzetler bireysel hafızalardankolektif hafızalara akar, kendi kültürünü, kimliğini ve anlamını yaratır, bu anlamı süreklicanlı tutar çünkü gündelik hayatla bütünleşiktir. Süt, su ve siyah çay yapraklarının çeşitlibaharatlarla kaynatılmasıyla hazırlanan Masala Chai doldurduğu fincanların çok ötesine uzanan bir lezzet deneyimidir; nasıl bir günde, hangi ruh halinde, nerede ve kiminle (belki sadece kendinizle) paylaştığınızın hatırası, Masala Chai’nin damakta bıraktığı lezzetin hafızaya akan uzantısıdır.
2012 senesinde Delhi’de, yerin bir kat altındaki ufacık bir kitapçıya yolum düştü. Bir tabureye oturmuş kitapları incelerken dükkânın güler yüzlü, yaşlıca sahibi ‘Chai içer misin, ikram edeyim mi?’ diye sordu. Tereddüt ettiğimi görünce ‘Eşim her sabah evde hazırlar, ben tüm günü bu termosla geçiririm, ısrar ediyorum’ dedi. O Masala Chai’nin tadını, kokusunu, şefkatini, kitapçının güler yüzünü, dükkândaki kitap kokusunu hala unutamıyorum… Masala Chai’yi nasıl hazırladığınız kadar, nerede ve kimlerle paylaştığınız da hafızada yer ediyor. Damaktan o ana akan, o andaki deneyimiyle hafızada iz bırakan bir lezzet…
Chai Masala ve Masala Chai’nin Kökenleri: Çaydan Önce Baharatlar…
Hindistan’da chai kültürünün kalbi Masala Chai ile atar. Masala Chai gündelik yaşamın her anına eşlik eder, o anları huzurlu duraklamalara dönüştürür. Chai Masala ise o lezzetin mimarıdır, bir fincan sıcacık Masala Chai’ye vücut veren bir baharat karışımından çok daha fazlasıdır: Hindistan’ın bitkisel şifa geleneklerinin, baharat bilgisinin, İngiliz sömürgeciliği altında gelişen çay endüstrisinin ve gündelik yaşam kültürünün çok katmanlı tarihini ve hafızasını fincana taşır. Baharatların suyla kaynatmasıyla hazırlanan içeceklerin en erken örnekleri olan ve Ayurveda geleneğinde kadha adı verilen içecekler, bugün bildiğimiz sütlü ve siyah çaylı
Masala Chai’den tamamen farklıdır [1]. Masala Chai’yi doğrudan bu kadim içeceklerin devamı olarak kabul etmek, binlerce yıllık anlatılara rağmen, çok mümkün gözükmez. Ne var ki baharatları sıcak bir içeceğin parçası olarak kullanma geleneği, 1900 sonrası gelişecek chai kültürü ve çok sonra yaygınlaşacak Chai Masala karışımı için önemli bir tarihsel arka plan oluşturur.
Masala Chai’nin tarihi kadim içeceklere nispeten oldukça kısadır; bundan 100-120 yıl öncesine kadar Hindistan’da yerli halk tarafından bilinmez [2]. Ortaya çıkması ve yaygınlaşması, İngiliz sömürgeciliği altındaki çay endüstrisinin gelişimiyle, 20. yüzyılın başından itibaren Hindistan’da çay tüketim kültürünün oluşmasıyla ve bağımsız Hindistan’ın kendi ulusal kimliğini oluşturma süreciyle doğrudan ilişkilidir.
Çay, Chai ve Hindistan: Sömürgecilik, Çay Endüstrisi ve Gündelik Yaşam Üçgeninde Masala Chai Kültürü
Hindistan’da çay tüketme alışkanlığının ve bu alışkanlık etrafında chai kültürünün oluşmasında 19. yüzyıl bir dönüm noktasıdır. Çay bitkisinin Hindistan’ın kuzey bölgelerinde, özellikle el değmemiş Assam ormanlarında yetiştiği bilinse de yabani çay bitkisinin çay plantasyonlarında üretilecek kaliteye ve seviyeye gelmesi ve bir endüstriye dönüşmesi, İngiliz sömürge yönetiminin diğer çay üreticileriyle olan çekişmeli rekabetinin bir sonucudur [3]. Özellikle Çin ile hem çayın kalitesi hem de üretim hacmi bağlamında rekabet etmekte zorlanan İngiliz sömürge yönetimi Çin’e bağımlı olan çay tedarikini çeşitlendirmek ve Hindistan’da üretilen çayı uluslararası pazarlara sunmak için gittikçe agresifleşen bir çay üretimi ve pazarlamasına odaklanır.
1830’lu yıllardan itibaren sistematik olarak çay tarlalarına dönüştürülen Assam ve daha sonra Darjeeling topraklarında çay üretimi yaygınlaştırılırken, üretilen çayın büyük bir kısmı ihraç edilmeye başlar. Ne var ki başlangıçta çay, Hindistan toplumunun tanıdığı bir içecek değildir. Bu durum çayın üretimi ve yerli tüketimi arasındaki çelişkiyi de gözler önüne serer: Büyük bir çay ihracatçısı olan Hindistan’da yerel halk çay tüketmiyordur [4].
Çayın Hindistan Gündelik Hayatına Girme Süreci
Masala Chai’nin Hindistan gündelik hayatına sızması süreci yerel halk arasında çay tüketiminin artmasıyla doğrudan ilgilidir. İroniktir ki İngiliz sömürge yönetiminin ciddi bir çay ihracatçısına dönüştürdüğü Hindistan’da 1900lerin başı gibi yakın bir tarihe kadar yerel halk arasındaki çay tüketimi oldukça düşüktür: İngilizler ve üst sınıf Hintliler için lüks tüketim sınıfına giren çay, yerli halk tarafından neredeyse bilinmez.
1900'lerin başından itibaren İngiliz sömürge yönetimi ihraç fazlası çayı satmaya yönelik iç pazar oluşturmaya odaklanır; Hindistan bir iç pazara, yerli halk ise hedef kitleye dönüşür [5]. 1910-1940 arası dönem çay tüketimini arttırmaya yönelik yoğun bir reklam ve teşvik kampanyasına sahne olur. Hindistan Çay Piyasasını Genişletme Kurulu (Indian Tea Market Expansion Board), mobilize çay arabaları vasıtasıyla Hintlilere ülkenin her yerinde ve her fırsatta milyonlarca fincan bedava çay dağıtır [5]. Çay yavaş yavaş kentlerde ve çok daha sonra kırsal alanlarda Hindistan gündelik hayatına sızmaya başlar, zamanla orta sınıf ve işçi sınıfının da lezzet paletinde yer edinir [6]. Tekstil işletmelerinde, dokuma fabrikalarında ve madenlerde işçilere yönelik çay molaları teşvik edilir [1].
Tren istasyonlarına asılan renkli posterler ve emaye tabelalar, çay demlemenin en doğru yolunu (İngiliz yöntemini) halka açıklarken demo ekipleri pazarlara ve festivallere yollanır, sadece kadınlardan oluşan özel tanıtım ekipleri ise içine kapanık, tutucu evlerin içlerine kadar sızmayı başarır [6]. Çay artık mobildir; istasyonlarda, sokaklarda kolayca ulaşılabilen bir içecektir. Çay stantları ve küçük çayhanelerin ilk örnekleri 1920'lerde Kalküta’nın üniversitelere yakın mahallelerinde türemeye başlar [7].
Masala Chai Her Yerde: Sokaklar, Tren İstasyonları ve Chaiwalla’lar
Masala Chai aslında 1910'lardan itibaren gündelik hayata sızmaya başlamıştır fakat ulusal bir tutkuya, vazgeçilmez bir alışkanlığa dönüşmesi, Britanya İmparatorluğu’nun Hindistan’dan çekildiği 1947 senesinden sonra gerçekleşir. Hindistan topraklarının Hindistan ve Pakistan olarak ikiye bölünmesinden sonra çay tarlalarının mülkiyeti Britanya’dan Hindistan’a geçer [6]. Bağımsız bir ülke olarak ulusal kimliğini inşa etmeye
çalışan Hindistan’da çayın da ‘yerlileştirilmesi’, bir ‘ulusal kimlik öğesi’ haline gelmesi artık kaçınılmazdır: Çay üreticileri çayı ulusal bir içecek olarak pazarlamaya devam ederken, Masala Chai 100% Hintli, yerli ve milli kimliğiyle yaygınlaşmaya başlar. Temsil ettiği şey, bir içecekten çok daha fazlasıdır: çaya süt ve baharat eklenmesi, tarihçi Arun Chatterjee’nin deyimiyle kremalaştırılması, çayın chai’leştirilmesi yani Hintlileştirilmesi
anlamına gelir [8]. Tarihçi Philip Lutgendorf’a göre ulusallaşan çay artık Hindistan alt- kıtasında var olagelmiş çeşitli din, dil ve kasttan toplulukları birleştirici bir unsur, ortak bir tutkudur [6].
1947 sonrası chaiwallaların sayısında görülen hatırı sayılır artış Masala Chai’nin ulusal bir içecek haline gelmesinde önemli bir rol oynar. Hintçede -walla eki, ‘yapan’ veya ‘satan’ kişi anlamına gelir. ‘Sabjiwalla’- sebzeci, masalawalla-masala yapan veya satan kişi, chaiwalla-chai yapan ve/veya satan kişi…
1910-1940 arası dönemde Masala Chai’nin aroması ve lezzeti üzerine bir deney alanı yaratan chaiwallalar, hem rakiplerinden farklılaşacak tat ve aromalarda Masala Chai karışımları denerler hem de daha az çay yaprağı kullanarak toplulukların damak tadına hitap edecek farklı formüller üzerine çalışırlar: daha az çay yaprağı kullanmak Britanya sömürgeciliğine karşı bir başkaldırı, bir isyandır. Demiryolu ağlarının genişlemesiyle birlikte tren istasyonları ve trenlerde Masala Chai satan chaiwallahlar, Masala Chai’nin farklı bölgelere yayılmasına vesile olur.
Masala Chai gündelik hayatın her anına sızmaya devam ederken kendi maddi kültürünü de oluşturur. Hazırlanışında kullanılan kap ve kacaktan taşındığı termosa, içildiği fincana kadar kendi kimliğini bulan Masala Chai artık ulusal bir tutku, ortak bir payda, toplumsal eşitleyici bir fenomendir. İngiliz porselenleriyle değil çelik, cam veya seramik, kulpsuz fincanlarda içilmelidir…
[1] History of Masala Chai: A Quick Dive Into The Prigins of India’s Favorite Drink, Sushmita Sengupta, 2017. URL: https://www.oed.com/dictionary/masala_n?tl=true
[2] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf.19.
[3] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf.27-34.
[4] All the Tea (Not) In China: The Story of How India Became a Tea-Drinking Nation, Alex Downs, 2023. URL: https://www.seriouseats.com/indian-tea-history-5221096
[5] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf. 35.
[6] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf. 36.
[7] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf. 19.
[8] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf. 37.
[9] The Book of Chai: History, Stories and More Than 60 Recipes, Mira Manek, 2024, sf. 39.
